حسین آباد کویر را بهتر بشناسیم
ژرفا نامه ؛ این مقاله می کوشد گزارشی جامع از بناهای بین راهی و کاروانسراهای حوزه جغرافیایی کاشان و آران و بیدگل در حاشیه کویر مرکزی ایران ارائه دهد
در بوم کاشان که شامل شهرستانهای کاشان، نطنز و آران و بیدگل می شود انواع قلاع و کاروانسراها وجود دارند که از نظر استقراری، نوع مواد و مصالح کاربردی، شیوه و اسلوب ساخت، پیچیدگی و سادگی، تمرکز و پراکندگی و راهکارهای تدافعی با هم متفاوتند و در بسیاری موارد متشابه و به تقلید از بناهای بزرگتر و باارزش ترند.
منطقه کاشان از زمان بوجود آمدن تمدن سیلک و شکل گیری کهن دژ سیلک تا چند دهه قبل که هنوز اسلحه گرم و توپخانه اختراع نشده بود، یکی از مراکز مهم قلعه سازی در ایران زمین بوده و رشد و پیچیدگی این معماری در قالب آثار ارزشمند و پراکنده در این منطقه، نشان بر این موضوع است. وجود کاروانسراهایی چون سن سن، مرنجاب، ابوزیدآباد، گبرآباد وغیره دربوم کا شان که هرکدام سبک واسلوب مشخصی رابه خود اختصاص داده وقرارگیری درمسیر راه های ارتباطی کشور نشان می دهدکه بوم کا شان طی اعصار گذشته یکی از شهر های تجاری و مهم این مرز و بوم بوده است.
تنوع قلعه سازی و تعداد زیاد آنها دراین منطقه بخصوص در شهرهای کویری نشان می دهد که فن قلعه سازی به صورت هنری بومی در وجود معماران قدیمی کاشان رسوخ نموده وهرکجا که نیاز به بنایی تدافعی و تجاری بین شهری بوده است ذوق و سلیقه کاشانیان نقش بسزائی را ایفا نموده است.
به طور کلی می توان قلاع و کار وانسراها و بناهای وابسته به آنها را در بوم کاشان به دسته های زیر طبقه بندی نمود:
ا-رباط ها وکا روانسراها
کاروانسرا، ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی جمعی مسافر که گروهی سفر می کنند و سرای، به معنی خانه و مکان که هر دو کلمه ماخوذ از پهلوی ساسانی است، چنانکه در فرهنگ لغات و سایر منابع، نام های کاروان خانه ، کاروان گاه و کاروان گه به معنی کاروانسرامورد استفاده قرار گرفته است.
رباط، منحصرأ به ساختمان های کنار راه و به ویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق می شود، رباط علاوه بر حوض و آب انبار دارای اتاق های متعددی است که گرد گرد حیاطی را فراگرفته ومسافران می توانند یک یا
چند شب در آن بیاسایند. عنصر فضائی تشکیل دهنده رباط ها، حیاط مرکزی و اتاق های متعدد است که در مسیر راه مسافران بنا می شده و به نوعی مکانی برای استراحت مسا فران است، در این بناها، عناصر معماری چون اصطبل و برجهای تدافعی وجود ندارد و فقط از فضاهای آسایشی وسکونتی تشکیل شده است.
علاوه بر رباط ها، نوعی دیگر از بناهای بین راهی بنام کاربات وجود دارد که اگر رباط ها را زیر مجموعه کار وانسراها بدانیم، کاربات ها زیر مجموعه رباط ها محسوب می شوند و به زبانی دیگر می توان رباط ها را معماری تکامل یافته کاربات ها و کاروانسراها را معماری پیشرفته و پیچیده رباط ها تصور نمود که طی صدها و هزاران سال درمعماری اصیل ایرانی به تکامل رسیده اند
کار وانسراها و رباطهای موجود در منطقه کاشان شامل قلعه کاروانسرای مرنجاب، رباط سن سن، کار وانسرای ابوزیدآباد وکار وانسرای گبرآباد می شود که همگی دارای قدمت صفوی و ساختار معماری متشابهی هستند. این بناها درمسیرراه های قدیمی گذری ازکاشان قرار گرفته اند که مهمترین این راهها عبارتند از :
راه اول:جاده اصفهان -ری که قدیمترین راه گذری از منطقه کاشان مربوط به قرون اولیه اسلامی می باشد و از شهرهای با نام های قدیمی اصفهان، برخوار، رباط وز، طرق، اصفاهه، دکان، باد، ابروز، نوش آباد، ورازبان، مقطعه، قادس، وزاه و ری می گذشته است.
راه دوم: جاده کا شان- اصفهان در زمان صفویه که چون از طریق قریه ابوزیدآباد (واقع در 30 کیلومتری جنوب خاوری کا شان) و کناره های کویر می گذشت، در فصل تابستان در مسیر طوفانهای موسمی کویر و توده های انبوه ریگ روان قرار می گرفت و تا حدود خالدآباد، یعنی منزل دوم، اوضاع جوی بدان منوال بود و از آن پس در منطقه کوهستانی حوا لی قصبه نطنز راه دوم شعبه می گردید، جناح شرقی از راه اردستان و نائین به یزد و کرمان می رفت تا بندرعباس ادامه داشت و جناح دیگر بطور مستقیم پس از عبور از منزلگاه های سردهن، دنبی و رباط عباسی به شهر اصفهان منتهی می گردید.
راه سوم:جاده کاشان به قم و تهران که از روی دامنه های سمت غرب شاهراه قدیم بخط مستقیم
تا آبادی و سرچشمه قنات دهنار پیش می رفت . این جاده که پس از فرود آمدن از گردنه شوراب در امتداد کاروانسرای پاسنگان و مزرعه لنگرود به شهر قم می پیوست به جاده بالا یا شوراب معروف بود و در فواصل سه فرسخی آن یعنی قریه های نصرآباد, سن سن , شور اب و پاسنگان , کار وانسراهای معتبر شاه عباسی ,منزلگاه کاروانهابود.
ازعهد صفویه به بعد رفته رفته وسائل ارتباطی مانند چاپارخانه های اسبی که بعدها عرابه رو گردیده است دولتی , سیم تلگراف و پاسدارخانه های امنیه و غیره دراین راه دایر و برقرارگردید بطوریکه درتمام دوره های قاجاریه شاهراه اصلی جنوب ایران بشمارمیرفت.
2 –قلعه های دشتبانی
نمود دیگری از بناهای تاریخی که در گروه بناهای کاروانی جای گرفته و چیدمان پلانی و ساختاری شبیه کاروانسراها دارند قلعه های دشتبانی هستند که در بوم کاشان به وفور پیدا می شوند،بنیان بسیاری از روستاها و شهر های کنونی در همین قلعه ها نهفته که در گذشته مردم یک منطقه با کوچ به محیط طبیعی قابل زیست و کشاورزی، با ساخت قلعه دشتبانی و سکونتی در آنجا اطراق می کردند و طی زمان چند صد سال، به مرور روستاها وشهرهای کنونی شکل گرفته است.
چهل حصاران که زیرینای شکل گیری شهرکاشان و روستاها و شهر های اطراف چون آران و بیدگل است نیز بر همین قاعده بوده و قلعه های دشتبانی و سکونتی و تدافعی آن زمان با پیشرفت و رشد جمعیت به روستا و طی زمان به شهر تبدیل شده است. اینکه چرا چهل حصاران به وجود آمده مربوط به نبود امنیت و راهکارهای تدافعی واستراتژیک محیط دشتی وکویری است و مردمان آن زمان چون راهی برای فرار و پناه گرفتن به کوه ها تنگه ها را نداشه اند مجبور به ساخت قلعه های متعدد و پراکنده شده اند که به سبب کثرت به چهل حصاران معروف شده است.
هنوز هم در روستاهای شهرستان آران بیدگل که در گذشته در محدوده چهل حصاران جای داشته و در زمان کنونی حوزه استحفاظی جداگانه ای دارد، آثار وجود قلعه های دشتبانی وجود دارد که بارز ترین آن را می توان در روستای حسین آباد کویر در حومه شهر ابوزیدآباد مشاهده نمود. در این روستا چهار قلعه به نام های بالا،
پائین، شییبانی و نو وجود دارد که نام آنها نیز از ترتیب قرار گیری، بانی و زمان ساختشان گرفته شده است. این قلعه ها تا نیم قرن گذشته، مسکونی بود و توسط شخصی بنام یحیی خان شیبیانی و خاندان دیگر او بنا شده است بگونه ای که حسین اباد کنونی به حسین اباد شیبانی معروفیت بیشتری دارد.
روستای شهریاری در مسافت 20 کیلومتری از جاده کاشان- ابوزیدآباد نمونه موجود از این قلعه هاست که هنوز هم مسکونی بوده و یکی دو خانوار در ان مسکونند.این روستا که در واقع شامل یک قلعه مخروبه و اتاقک های خشتی و اجری است نمونه رشد نکرده و متروک شده چنین قلعه هایی است که در روستاهای علی اباد و محمدآباد، حومه شهر ابوزید آباد، بکلی متروک شده و اطراف ان از دوران پهلوی تا کنون ساخته شده و تشکیل این دو روستا را داده است.
به طور کلی می توان اساس و بنیان بسیاری از شهرها و روستاهای کنونی که در جز، دوم خود کلمه «آباد» را دارند مانند نصرآباد، نوش اباد، ابوزید آباد، علی آباد و ... به روستای حسین آباد شیبانی مشابه دانست و اینکه روزگاری نه چندان دور، قلعه ای دشتبانی در این اماکن ساخته شده و به مرور و با رشد جمعیت شهرها و روستاها شکل گرفته اند.
اما بارز ترین نمونه قلعه سازی دشتبانی در بوم کاشان، در سمت غربی شهر آران و بیدگل و اطراف شهر نوش اباد، نصرآباد و سن سن است که بقایای تعداد فراوانی از کاروانسراهای دشتی، قلعه های دشتبانی و باربندها را می توان در این مناطق مشاهده نمود، بی اغراق می توان گفت که در هیچ جای کشور و حتی دنیا به اندازه این منطقه و با چنین تراکمی، قلعه سازی نشده است.
شهر نوش اباد در مسیر راه تاریخی اصفهان- ری مربوط به قرون اولیه اسلامی قرار دارد که می توان به اهمیت تاریخی این شهر از قرون اولیه اسلامی تاکنون پی برد، بدین ترتیب مناطق دیگری چون آران و بیدگل، نصرآباد (سفید شهر کنونی)، سن سن و ... را هم می توان در مسیر این ابادانی و توسعه شهری از سالیان دراز تابحال محسوب کرد.
در این میان، شهر نوش اباد از تعداد و تنوع قلعه سازی بیشتری برخوردار بوده و وجود کاروانسراها و قلعه های متعدد در کویر نوش اباد، نشان از توسعه زندگی و تجمع زیستی در دوره های قبل می باشد تا جاپی که بسیاری از محوطه های تاریخی این شهر در زیر شن های کویر مدفون شده است. حرکت شن های روان از سمت شمال و شمال غرب، ساکنین این خطه تاریخی را مجبور به تجمع و عقب نشینی به سمت موقعیت کنونی که شهری متمرکز و فشرده است کرده و قلعه ها و کاروانسراهای ان که زمانی محل سکونت مردم این دیار بوده به صورت متروکه باقی مانده است.
مهمترین این قلعه ها عبارتند از: قلعه وزیر، قلعه خیم، گریج و دولت اباد که در مسیر پارک فخر الملوک (فخراباد)قراردارند.
این قلعه ها نظیر همه قلعه های دشتی از خشت و گل بنا شده و در برخی موارد دو طرف در ورودی آنها با آجر کار شده است.قدمت این قلعه ها متفاوت بوده وبیشتر متعلق به قرن 11 و 12 می باشند و از اواخر سلسله قاجار به مرور زمان متروک شده اند .
چه انتظار عجيبي !!!